اسید اگزالیک و فرمیک

نام‌های دیگر: متانوئیک اسید، اسید مورچه

فرمول شیمیایی: $HCOOH$

اسید فرمیک ساده‌ترین اسید کربوکسیلیک است که اولین بار از تقطیر توده‌ای مورچه‌های سرخ بدست آمد. این ماده در زنبورداری به عنوان یک “اسید آلی” برای کنترل کنه واروآ شناخته می‌شود.

 ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی

• حالت: مایع بی‌رنگ با بوی بسیار تند و نافذ.
• اسیدیته: با $pKa\approx 3.75$، قوی‌ترین اسید در میان اسیدهای آلی ساده (۱۰ برابر قوی‌تر از سرکه) است.
• فراریت: بسیار فرار است و به سرعت بخار می‌شود.

 کاربرد در زنبورداری (کنترل کنه واروآ)

اسید فرمیک یک ویژگی منحصر‌به‌فرد دارد که آن را از تمام داروهای دیگر (حتی شیمیایی) متمایز می‌کند:

“قابلیت نفوذ به داخل سلول‌های دربسته (Cappings)”

1. مکانیسم اثر: بخار اسید فرمیک از طریق سیستم تنفسی کنه (تراکئال) جذب شده و باعث اسیدوز بافتی و مرگ کنه می‌شود.
2. هدف‌گیری: هم کنه‌های روی بدن زنبور (Phoresic) و هم کنه‌های داخل سلول‌های نوزادی (Reproductive) را از بین می‌برد. کنه‌های نر و ماده داخل سلول‌های سربسته موم را می‌کشد.
3. شرایط دما: استفاده از آن بسیار حساس به دما است.

• دمای ایده‌آل: بین 10∘C10^\circ C10∘C تا 25∘C25^\circ C25∘C (یا حداکثر 30∘C30^\circ C30∘C).
• خطر: در دمای بالای 30∘C30^\circ C30∘C، تبخیر سریع باعث مرگ ملکه و خفگی نوزادان می‌شود.

4. روش مصرف:

• نوارهای ژلی (Gel Strips): رهایش آهسته (مثل MAQS).
• تبخیرکننده‌ها: ظروف خاصی که اسید مایع (معمولاً ۶۵٪ یا ۸۵٪ رقیق شده) داخل آن ریخته می‌شود تا آرام تبخیر شود.

 ایمنی و هشدارها

• خورندگی: به شدت خورنده پوست و ریه است. استنشاق بخار آن خطرناک است.
• واکنش با فلزات: تمام قطعات فلزی داخل کندو (توری کف) را اکسیده می‌کند.

 اسید اگزالیک (Oxalic Acid)

نام‌های دیگر: اتان‌دی‌یوئیک اسید، جوهر ترشک

فرمول شیمیایی: C2H2O4C_2H_2O_4C2​H2​O4​ (معمولاً به صورت دوآبه C2H2O4⋅2H2OC_2H_2O_4 \cdot 2H_2OC2​H2​O4​⋅2H2​O یافت می‌شود)

اسید اگزالیک یک دی‌کربوکسیلیک اسید است که در بسیاری از گیاهان (اسفناج، ریواس، ترشک) یافت می‌شود. این ماده در زنبورداری به عنوان “ضربه نهایی” یا پاکسازی زمستانه شناخته می‌شود.

 ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی

• حالت: پودر کریستالی سفید (شبیه شکر یا نمک).
• قدرت اسیدی: بسیار قوی‌تر از اسید فرمیک و استیک است (pKa1≈1.25pKa_1 \approx 1.25pKa1​≈1.25).
• سمیت: برای پستانداران سمی است زیرا با کلسیم خون واکنش داده و بلورهای نامحلول اگزالات کلسیم ایجاد می‌کند (ایجاد سنگ کلیه).

 کاربرد در زنبورداری

برخلاف اسید فرمیک، اسید اگزالیک نمی‌تواند از موم عبور کند. بنابراین فقط کنه‌هایی را می‌کشد که روی بدن زنبورهای بالغ سوار هستند.

1. زمان مصرف: بهترین زمان مصرف زمانی است که کندو فاقد نوزاد (Broodless) باشد (معمولاً اواخر پاییز یا اوایل زمستان). اگر نوزاد در کندو باشد، راندمان درمان پایین می‌آید.
2. مکانیسم اثر: کریستال‌های اسید به پاهای چسبنده کنه آسیب می‌زند و همچنین از طریق کوتیکول نرم کنه جذب شده و اندام‌های داخلی آن را تخریب می‌کند.

فصل گرده‌افشانی برای زنبوران عسل در کنار فراهم‌آوری منبع غذایی مناسب مشکلاتی را نیز به همراه دارد. رشد و تکثیر کنه‌ها در فصول گرم‌تر سال و به هنگام گرده‌افشانی می‌تواند یکی از عمده این موارد باشد. در این حین استفاده از ترکیبات شیمیایی چون اسید اگزالیک و اسید فرمیک ضروری است.
کنه‌ها از انگل‌های خارجی محسوب می‌شوند و برای کندو یک تهدید جدی محسوب می‌شوند. هم‌زمانی فعالیت زنبورها و افزایش کلنی‌ها با تولیدمثل کنه‌ها باعث می‌شود تا میزان تأثیرگذاری این عوامل خطرساز بیشتر گردد. اسیدهای آلی با دارابودن ترکیبات کاملاً ارگانیک یکی از راهکارهای مناسب جهت مقابله با این مشکل می‌باشد.اسید اگزالیک و فرمیک

مصرف اسید فرمیک در زنبورداری

یکی از نکات مهمی که باید مدنظر زنبورداران قرار گیرد استفاده نوع مناسب افت کش‌ها نسبت به تراکم و پیشروی آن‌هاست. مصرف افت کش‌های صنعتی و کارخانه‌ای می‌تواند بر سلامت زنبورها تأثیرات سوئی داشته باشد. همچنین امکان افزوده‌شدن آن‌ها به عسل و یا موم بسیار زیاد است؛ اما موادی چون اسید فرمیک با داشتن فرمولاسیون طبیعی برای محصولات کندو مضر نبوده و کمترین میزان خطر را برای زنبورها به همراه خواهند داشت.
این اسید طبیعی با اثرگذاری بر کلاهک کنه‌ها قادر به نابودی آن‌ها در کمترین زمان ممکن است همچنین این ماده می‌تواند از تولیدمثل مجدد کنه‌ها جلوگیری کند.اسید اگزالیک و فرمیک

بیشتر بخوانید: اسید استیک در زنبورداری

مصرف اسید اگزالیک در زنبورداری

یکی دیگر از راه‌های درمان کنه برای کندوها استفاده از اگزالیک اسید است. روش‌های متنوع در مصرف این ماده باعث شده است تا زنبورداران با هر امکاناتی بتوانند از این ماده بهره ببرند. بهترین روش‌های پیشنهادی برای مصرف این افت کش تبخیر و تصعید می‌باشد؛ زیرا در عین اثربخشی کمترین میزان تلفات را به همراه خواهد داشت.اسید اگزالیک و فرمیک
آزادشدن ذرات اگزالیک اسید در محیط (قیمت) کندو به طور یکنواخت باعث تماس مناسب با کنه‌ها شده و نهایتاً می‌تواند باعث بهبود سلامتی زنبورها گردد. این ماده عمدتاً در اواخر بهار یعنی پس از برداشت محصول در پایان سال و رشد کلنی‌های جدید استفاده می‌شود؛ زیرا قدرت زیاد این اسیدها می‌تواند سبب آسیب به نوزادان زنبور گردد.اسید اگزالیک و فرمیک

مقایسه اثربخشی اسید اگزالیک و فرمیک

همان‌طور که بیان شد مکانیسم اثر هر دوی این اسیدها شباهت زیادی دارد و به یک منظور برای زنبورداری انجام می‌گیرد. استفاده از غلظت‌های مناسب از این مواد می‌تواند اثربخشی مناسبی بر درمان کنه‌ها داشته باشد؛ اما تحقیقات نشان می‌دهد که جهت نتیجه‌گیری از اسید فرمیک باید از درصد قوی‌تری از این محصول استفاده گردد. همچنین تکرار دفعات برای کنترل کنه‌ها در اسید فرمیک باید بیش‌تر از اگزالیک باشد.اسید اگزالیک و فرمیک

در جمعیت‌های یکسان از کنه شما شاهد ریزش بیشتری از آن‌ها هنگام استفاده از اگزالیک اسید خواهید بود؛ اما در نظر داشته باشید که تمامی این روش‌ها تنها توانایی کنترل کنه را دارد و امکان نابودی کامل آن‌ها در کندو وجود ندارد.اسید اگزالیک و فرمیک
همچنین این نکته را به یاد داشته باشید که انتخاب بهترین ماده افت کش و به‌دست‌آوردن بهترین نتیجه تنها وابسته به نوع ماده مصرفی و یا حتی برند آن نیست؛ بلکه رعایت دستورالعمل‌ها، دوز مصرفی و تداوم در مصرف این اسیدها اثرگذاری زیادی بر ازبین‌بردن کنه‌ها خواهد داشت.

قیمت اسید اگزالیک و فرمیک در بازار

باوجوداینکه زمان موردنیاز برای مصرف و نتیجه دهی این اسیدها در درمان کنه یکسان است؛ اما هزینه‌ای که باید برای هرکدام متقبل شوید متفاوت است. قیمت اسید فرمیک به‌مراتب بالاتر از اگزالیک در بازار است؛ اما باتوجه‌به اینکه استفاده از روش تصعید برای این ماده نیاز به تجهیزات بیشتری دارد، خرید اسید فرمیک می‌تواند صرفه اقتصادی بیشتری داشته باشد.
در حال حاضر بسته به نوع مصرف و تشخیص دامپزشکان، اسیدها به صورت‌های مایع و کریستال‌های جامد به بازار عرضه می‌شوند. شما می‌توانید این محصولات را در حجم دلخواه به‌صورت کیلویی و یا لیتری به‌راحتی سفارش دهید و از مزایای خرید غیرحضوری بهره‌مند شوید.اسید اگزالیک و فرمیک

بیشتر بدانید: تقویتی زنبورعسل